Từ chẩn đoán đến đồng hành: Xây dựng mạng lưới hỗ trợ cảm xúc cho thanh thiếu niên

　　Các vấn đề thường gặp ở thanh thiếu niên bao gồm: trầm cảm, lo âu, ADHD, rối loạn ăn uống, hành vi phá hoại, rối loạn xã hội, nghiện internet, điện thoại, rượu bia, thuốc lá…. Thống kê cho thấy, cứ 100 trẻ có 12 em từng có ý nghĩ tự tử. Nếu không can thiệp sớm, những vấn đề này có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống khi trưởng thành.

---

Áp lực và thách thức đối với thanh thiếu niên

　　Thanh thiếu niên không chỉ trải qua biến đổi hormon mà còn đối diện với tổn thương gia đình, áp lực học tập, mối quan hệ bạn bè phức tạp, tác động từ công nghệ mới. Do khó bày tỏ cảm xúc, các biểu hiện trầm cảm thường là ăn ít, ít nói, tránh giao tiếp, cảm giác tội lỗi, mất ngủ, thay đổi cân nặng, giảm năng lượng. Nếu thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, nhà trường và xã hội, các khó khăn này có thể phát triển thành rối loạn cảm xúc nghiêm trọng, dẫn đến nghiện mạng, điện thoại, rượu, thuốc lá, tệ nạn xã hội.

 

Neurodiversity –Đa dạng thần kinh là gì?

　　Thanh thiếu niên gặp rối loạn cảm xúc thường được chẩn đoán ADHD, tự kỷ, Asperger, rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, lo âu…. Nhưng điều quan trọng không phải tên chẩn đoán, mà là triệu chứng và tác động đến cuộc sống. Nhiều phụ huynh lo sợ “dán nhãn” sẽ trì hoãn điều trị, gây hậu quả đáng tiếc.

　　Khái niệm “Neurodiversity” (Đa dạng thần kinh), do nhà xã hội học Judy Singer (Úc, 1998) đề xuất, nhấn mạnh rằng sự khác biệt trong nhận thức, học tập, chú ý, cảm xúc và hành vi không phải bệnh lý, mà là đa dạng tự nhiên của não bộ. Khoảng 2,5% thanh thiếu niên có đặc điểm này, bao gồm những người tự kỷ, ADHD, rối loạn phát triển ngôn ngữ, khó khăn đọc viết hay phối hợp vận động. Trẻ thuộc nhóm này thường có cá tính và tài năng riêng biệt. Giải pháp là hỗ trợ, lắng nghe và tôn trọng, để trẻ biết giọng nói và cảm xúc của mình được đón nhận, tránh dán nhãn hay chỉ dùng thuật ngữ “cao/ thấp chức năng” để mô tả. Khi được thấu hiểu, trẻ sẽ phát huy được khả năng tiềm ẩn và phát triển lành mạnh.

 

Học hỏi quốc tế về cải thiện rối loạn cảm xúc ở thanh thiếu niên

　　Để nâng cao nhận thức xã hội về rối loạn cảm xúc ở thanh thiếu niên, Bệnh viện Far Eastern tổ chức “Hội nghị quốc tế về rối loạn cảm xúc thanh thiếu niên”.

　　Tại hội nghị, Tony Mosier – chuyên gia trị liệu gia đình từ Mỹ – chia sẻ: cha mẹ không nên quá lo lắng hay xấu hổ nếu con gặp vấn đề cảm xúc, đây không phải lỗi của bố mẹ mà do hệ thần kinh của trẻ chưa hoàn thiện. Hãy cho trẻ thời gian, hầu hết tình trạng có thể kiểm soát được. Cha mẹ cũng nên học các kỹ năng đồng hành với con, ví dụ: khi sắp xảy ra cãi vã, cả hai bên nghỉ 15 phút trước khi tiếp tục trao đổi, để cảm xúc lắng dịu.

　　Tony Hansen nhấn mạnh, với việc trẻ tiếp xúc nhiều thiết bị số, tình trạng trầm cảm và lo âu gia tăng. Ông khuyên: giới hạn sử dụng điện thoại tối đa 2 giờ/ngày, không dùng 30 phút trước khi ngủ, đồng thời cha mẹ nên làm gương, tránh dùng điện thoại khi trò chuyện với con. Cách này giúp cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ sức khỏe tinh thần. Ở Mỹ, mô hình chăm sóc liên tục cung cấp dịch vụ từ trung tâm ban ngày đến cơ sở lưu trú, kết hợp hoạt động ngoài thiên nhiên (wilderness therapy) cho các trường hợp nặng: tự làm hại bản thân, có xu hướng tự tử, nghiện chất. Phương pháp này giúp trẻ tạm xa công nghệ, tăng tự tin, xây dựng mạng xã hội, kết hợp gia đình và đội ngũ chuyên môn để đạt hiệu quả lâu dài.

　　Bác sĩ James Palmer lưu ý: việc điều trị rối loạn cảm xúc không phải trách nhiệm của riêng ai. Thành công cần chia sẻ trách nhiệm giữa bác sĩ, cha mẹ, thầy cô, bạn bè và nhân viên xã hội, tạo thành mạng lưới hỗ trợ toàn diện cho thanh thiếu niên.

 

Xây Dựng Mạng Lưới Đồng Hành

　　Điều quan trọng không phải gắn nhãn bệnh lý, mà là hiểu và đồng hành. Mạng lưới này bao gồm: bác sĩ, cha mẹ, thầy cô, bạn bè, nhân viên xã hội. Khi tôn trọng thay vì đánh giá, và dạy kỹ năng xã hội – cảm xúc thay vì chỉ dùng chẩn đoán, chúng ta sẽ tạo ra một mạng lưới an toàn thực sự. Với thời gian và niềm tin vào chuyên môn, đặc tính đa dạng thần kinh có thể trở thành cơ hội để trẻ phát triển tài năng, bảo vệ mọi thanh thiếu niên không bị bỏ sót trong xã hội.

 

※ Chuyên môn của bác sĩ Trân Thụy Hưng bao gồm: sa sút trí tuệ, động kinh, Parkinson, chóng mặt – đau đầu, rối loạn vận động, tê yếu tay chân.

#